English
Nhắc đến Nam Bộ xưa, người ta thường hình dung những cánh đồng rộng lớn, hệ thống kênh rạch chằng chịt và những chuyến ghe xuôi ngược. Tuy nhiên, trên vùng đất xám phù sa cổ trải dài từ Sài Gòn, Hóc Môn, Bà Điểm đến Đức Hòa, Tây Ninh, từng tồn tại một nhịp sống sôi động khác: nhịp vó ngựa.
Ngựa không chỉ được sử dụng để vận chuyển hàng hóa, đi lại và phục vụ hoạt động quân sự mà còn gắn với một thú vui đặc biệt của cư dân Nam Bộ đó là nuôi và đua ngựa. Từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, hoạt động này dần hình thành tại khu vực Sài Gòn và vùng phụ cận, góp phần tạo nên một diện mạo văn hóa giàu sức sống của Nam Bộ xưa.
Trong tác phẩm Nam Kỳ phong tục nhân vật diễn ca xuất bản năm 1906, Nguyễn Liên Phong đã nhắc đến vùng Bà Điểm và truyền thống nuôi ngựa nơi đây:
Trải xem Thập bát phù viên
Một nơi Bà Điểm khuôn viên mỹ miều
Ngựa hay mua sắm khá nhiều
Mỗi kỳ đua ngựa thảy đều có ăn
Hai mươi hai hạt xa gần
Tiếng ngựa Bà Điểm ai bằng được đâu!
Những câu thơ cho thấy việc nuôi ngựa, tuyển chọn ngựa hay và tổ chức các cuộc đua đã trở thành một sinh hoạt đáng chú ý ở vùng Bà Điểm vào đầu thế kỷ XX.
Vào những năm cuối thế kỷ XIX, Bà Điểm, Hóc Môn và Đức Hòa là những nơi có nhiều hộ gia đình nuôi ngựa. Nhà binh sử dụng ngựa cho mục đích quân sự, các gia đình khá giả nuôi ngựa để vận chuyển hàng hóa và đi lại thuận tiện hơn. Cho thấy, khu vực từ Đức Hòa qua Hóc Môn, Bà Điểm, Củ Chi rồi nối sang Tây Ninh, Đồng Nai và Bà Rịa có địa hình tương đối cao ráo, gồm những vùng đất xám phù sa cổ tiếp giáp các dải đất bazan ở miền Đông Nam Bộ có điều kiện tự nhiên này được xem là phù hợp với việc chăn nuôi và sử dụng ngựa.
Bên cạnh giống “ngựa cỏ” là cách gọi phổ biến đối với ngựa địa phương ở miền Đông Nam Bộ. Vùng đất này còn có những giống ngựa được đưa từ bên ngoài vào, trong đó có ngựa từ Cao Miên, các giống ngựa này đã xuất hiện ở Nam Bộ từ khoảng thế kỷ XVII, XVIII.
Tại Đức Hòa, vào đầu thế kỷ XX, nhiều gia đình từ trung nông trở lên thường nuôi ít nhất một con ngựa, có nhà nuôi đến vài con. Từ đầu thế kỷ XX đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, xe ngựa vẫn là phương tiện đi lại phổ biến trên các tuyến Đức Hòa – Hóc Môn – Bà Chiểu – Sài Gòn. Ngựa còn được sử dụng trong những hoạt động liên lạc, vận chuyển ở vùng nông thôn Nam Bộ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Vì vậy, hình ảnh con ngựa hiện diện trong nhiều lĩnh vực của đời sống: giao thông, sản xuất, quân sự và sinh hoạt văn hóa.
Theo nhận định được ghi trong tài liệu tham khảo, trước nửa sau thế kỷ XIX, chưa có nhiều tư liệu cho thấy tục đua ngựa đã phổ biến ở Nam Bộ. Dân ca và thư tịch cổ cũng ít đề cập đến hoạt động này. Từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, việc nuôi ngựa đua và tổ chức đua ngựa mới dần xuất hiện ở khu vực Sài Gòn – Bà Điểm – Hóc Môn, sau đó lan sang Đức Hòa.
Trường đua ngựa ở Sài Gòn thời kỳ Pháp thuộc. Ảnh tư liệu internet.
Trong bối cảnh Nam Kỳ thuộc Pháp, những con ngựa chiến được đưa từ châu Âu sang phục vụ quân đội có thể đã góp phần vào quá trình hình thành các giống ngựa lai có vóc dáng lớn hơn tại Sài Gòn và vùng phụ cận. Cùng với đó, sở thích đua ngựa của một bộ phận người Pháp tại thuộc địa cũng được cho là một trong những yếu tố thúc đẩy sự ra đời của các trường đua.
Trường đua đầu tiên tại Sài Gòn được cho là đặt ở khu vực Mả Ngụy, gần vị trí giao nhau của đường 3 Tháng 2 và đường Cách mạng Tháng Tám ngày nay. Đến năm 1923, trường đua được chuyển về Phú Thọ.
Ảnh: Trường đua Phú Thọ vào những năm cuối thế kỷ XX (Ảnh từ tài liệu tham khảo số 1)
Tại Đức Hòa, khoảng từ năm 1920 đến năm 1930, các cuộc đua ngựa thường được tổ chức vào mùa xuân, sau dịp Tết, trên những khu đất bằng phẳng. Các địa phương như Đức Lập, Đức Hòa Thượng, Mỹ Hạnh và Hòa Khánh từng được biết đến là những nơi có nhiều hộ nuôi ngựa đua.
Nuôi một con ngựa đua đòi hỏi sự chăm sóc công phu. Trước hết, người nuôi phải lựa chọn ngựa bố mẹ có đặc điểm phù hợp để lai tạo. Sau đó là quá trình nuôi dưỡng, rèn luyện và theo dõi thể trạng của ngựa. Ông Huỳnh Văn Kiệt, một trong những chủ lò ngựa đua nổi tiếng ở Đức Hòa cho biết, nuôi ngựa đua không dễ giàu nhưng khá ổn định. Để thành công, người nuôi cần phải có kinh nghiệm để có thể nhìn ra được những con ngựa nào có thể đua giỏi như xem về nguồn gốc, khung xương, chân móng, dáng đứng, bước chạy, tính nết…
Ngựa đua cần được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng nhưng không được để tăng cân quá mức. Người nuôi phải thường xuyên điều chỉnh khẩu phần ăn, theo dõi vóc dáng và độ sung sức của ngựa. Trong kinh nghiệm dân gian, một con ngựa đang ở trạng thái tốt thường có đôi mắt sáng, bộ lông bóng mượt và dáng vẻ nhanh nhẹn, khỏe khoắn. Nếu ngựa chưa đạt được trạng thái ấy, người nuôi gọi là “chưa tới độ”.
Trước ngày đua khoảng một tuần, ngựa còn được chăm sóc theo những phương pháp riêng, trong đó có việc dùng thuốc cho chân, kết hợp uống và xoa bóp bên ngoài. Người nuôi cũng dắt ngựa đi dầm nước đến bụng vào ban đêm với mục đích giúp gân chân săn chắc hơn. Những kinh nghiệm này được truyền lại trong cộng đồng nuôi ngựa qua nhiều thế hệ.
Tuy chưa trở thành một hoạt động phổ biến ở khắp Nam Bộ, Sài Gòn và các vùng phụ cận vẫn nổi tiếng với những người có kinh nghiệm chọn ngựa, dưỡng ngựa, huấn luyện ngựa và điều khiển ngựa đua. Đằng sau mỗi cuộc đua là sự am hiểu về giống ngựa, chế độ chăm sóc, kỹ thuật huấn luyện và mối quan hệ gắn bó giữa người nuôi với con vật.
Trường đua Phú Thọ và ký ức một thời
Trường đua Phú Thọ là một địa điểm gắn liền với lịch sử đua ngựa tại Sài Gòn. Sau năm 1975, hoạt động đua ngựa tại đây tạm dừng. Ngày 11 tháng 3 năm 1989, trường đua được phục hồi dưới tên gọi Câu lạc bộ Thể thao Phú Thọ. Đến năm 2004, trường đua hợp tác với Công ty TNHH Thiên Mã để nâng cấp cơ sở vật chất và tổ chức hoạt động đua ngựa.
Theo tư liệu báo chí, trong khoảng 20 năm, từ năm 1989 đến năm 2009, có khoảng 600 con ngựa từng tham gia thi đấu tại Phú Thọ, với hơn 70 nài ngựa. Nhiều chủ ngựa đến từ Đức Hòa, Long An; ngoài ra còn có người nuôi ngựa ở Hóc Môn và Gò Vấp. Các nài ngựa phần lớn là thiếu niên dưới 16 tuổi.
Trường đua ngựa khi còn hoạt động. Ảnh tư liệu internet.
Đến tháng 6 năm 2011, sau khi hợp đồng hợp tác kết thúc, hoạt động đua ngựa tại Phú Thọ chấm dứt. Khu vực trường đua được chuyển đổi để xây dựng Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu thể thao Thành phố Hồ Chí Minh.
Sự đóng cửa của trường đua Phú Thọ khép lại một giai đoạn lịch sử của thú đua ngựa tại Sài Gòn. Tuy vậy, ký ức về những cuộc đua, những lò ngựa ở Đức Hòa và kinh nghiệm nuôi ngựa của cư dân vùng ven vẫn là một phần đáng chú ý trong đời sống văn hóa Nam Bộ thế kỷ XX. Từ phương tiện đi lại, công cụ vận chuyển đến đối tượng của một thú chơi giàu tính kỹ thuật, con ngựa đã để lại dấu ấn sâu đậm trên vùng đất phương Nam. Nghiên cứu và giới thiệu câu chuyện về ngựa, nghề nuôi ngựa và thú đua ngựa không chỉ giúp phục dựng một lát cắt lịch sử đô thị – nông thôn Nam Bộ mà còn góp phần bước đầu nhận diện những giá trị văn hóa gắn với ký ức cộng đồng.
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 9 tháng 9 năm 2026
Võ Cư
Phòng Truyền thông – Giáo dục – Quan hệ quốc tế
Tài liệu tham khảo:
- Thạch Phương, Hồ Lê (1992), Văn hóa dân gian người Việt ở Nam Bộ, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
- Lê Tuyết, Đình Văn, Trăm năm thăng trầm Trường đua Phú Thọ, https://vnexpress.net/tram-nam-thang-tram-truong-dua-phu-tho-4892638.html, truy cập ngày 8/9/2026
- Trọng Thịnh, Trăm năm đua ngựa Sài Gòn, https://tienphong.vn/tram-nam-dua-ngua-sai-gon-post1819470.tpo, truy cập ngày 22/9/2026
- Kỳ Phương, Chuyện đua ngựa ở Sài Gòn xưa: Đua ngựa để… “kiến thiết quốc gia”?, https://cand.vn/chuyen-dua-ngua-o-sai-gon-xua-dua-ngua-de-kien-thiet-quoc-gia-post413226.html, truy cập ngày 22/9/2026
- Mạnh Linh, Nghề nuôi ngựa đua vang bóng một thời ở TP Hồ Chí Minh, https://baotintuc.vn/nghe-nuoi-ngua-dua-vang-bong-mot-thoi-o-tp-ho-chi-minh-post544622.html, truy cập ngày 22/9/2026
