EnglishTrong phong trào đấu tranh giai đoạn 1930 – 1845, phụ nữ Sài Gòn – Chợ Lớn dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã tự nguyện tập hợp và hòa mình vào phong trào đấu tranh cùng các tầng lớp nhân dân, với ngọn lửa sục sôi của tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Tiểu thương Sài Gòn – Chợ Lớn là một phận trong những lực lượng quần chúng đô thị quan trọng, tham gia nhiều phong trào đấu tranh yêu nước do Đảng Cộng sản Đông Dương phát động, từ phong trào công nhân – dân chủ (1936–1939) đến cao trào chuẩn bị và tham gia Khởi nghĩa Nam Kỳ (1940) và Cách mạng Tháng Tám (1945).
Trong giai đoạn 1930–1945, khu vực Sài Gòn – Chợ Lớn là trung tâm kinh tế, thương mại lớn nhất Đông Dương. Trong đó tiểu thương là một trong những tầng lớp lao động đô thị đông đảo ở Sài Gòn – Chợ Lớn, bao gồm những người bán hàng ở các chợ (Chợ Bến Thành, Chợ Lớn, Đa Kao, Bà Chiểu…), các tiệm buôn nhỏ, gánh hàng rong, và những người làm nghề thủ công, buôn bán nhỏ lẻ. Họ chịu nhiều áp lực từ chính sách thuế khóa nặng nề của thực dân Pháp (thuế thân. Chính vì vậy, nữ tiểu thương trở thành một lực lượng xã hội nhạy bén với các vấn đề dân sinh và dễ dàng được giác ngộ, vận động tham gia vào các phong trào đấu tranh chung cùng công nhân, nông dân, trí thức.
Ảnh 1: Chợ Cầu Ông Lãnh (nguồn: HTV)
Từ sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời năm 1930, phong trào đấu tranh của quần chúng tại Sài Gòn – Chợ Lớn ngày càng phát triển. Các nữ tiểu thương đã tham gia các cuộc đấu tranh với các khẩu hiệu đòi cải thiện đời sống, giảm thuế, chống áp bức. Tuy nhiên, do bị khủng bố ác liệt sau Khởi nghĩa Nam Kỳ (1940) và các đợt đàn áp của thực dân, phong trào trong giai đoạn này chưa thực sự phát triển mạnh ở giới tiểu thương so với công nhân.
Ảnh 2: Nhân dân các tầng lớp đấu tranh mạnh mẽ, trong đó có tầng lớp nữ tiểu thương Sài Gòn – Chợ Lớn
Giai đoạn 1936–1939, đây là giai đoạn tiểu thương Sài Gòn – Chợ Lớn tham gia rõ nét và có tổ chức hơn vào các phong trào đấu tranh yêu nước như:
Bãi thị đòi giảm thuế chợ, thuế hàng: Tiểu thương ở Hà Nội, Hải Phòng, Sài Gòn và nhiều thành phố, thị xã đã tổ chức bãi thị để đòi giảm thuế chợ, thuế hàng hóa, thuế chỗ ngồi bán hàng. Ở Sài Gòn, các chợ Bến Thành, Đa Kao, Bà Chiểu, Chợ Lớn… đều có những cuộc bãi thị của chị em bạn hàng.
Đón Godart (1-1-1937): Ngày 1 tháng 1 năm 1937, nữ tiểu thương Sài Gòn – Chợ Lớn đã cùng giới lao động và nông dân tham gia đón phái viên Pháp Godart với các khẩu hiệu đòi tự do dân chủ, thi hành luật lao động, hủy thuế thân, giảm sưu cao thuế nặng, ân xá chính trị phạm… Đây là một trong những cuộc vận động chính trị quy mô lớn nhất thời kỳ này, có sự tham gia của nhiều tầng lớp, bao gồm cả tiểu thương.
Ủy ban hành động: Đến tháng 9-1936, riêng trên địa bàn Sài Gòn-Chợ Lớn đã có 31 ủy ban hành động, hoạt động trong nhiều khu vực, trong đó có khu vực thợ thủ công, thợ đóng giày, tiểu thương. Các ủy ban này tập hợp lực lượng yêu nước, đấu tranh đòi tự do, dân chủ, cơm áo và hòa bình.
Trong giai đoạn 1939–1945, đặc biệt là khi Mặt trận Việt Minh được thành lập (1941), tiểu thương Sài Gòn – Chợ Lớn tiếp tục được tập hợp trong khối đại đoàn kết dân tộc, cùng với công nhân, nông dân, trí thức, thanh niên, phụ nữ…
Dưới vỏ bọc của những người buôn bán bình thường, nhiều nữ tiểu thương đã bí mật chuyển tài liệu, truyền tin, che giấu cán bộ, gây quỹ và tiếp tế lương thực cho các cơ sở cách mạng. Những gánh hàng, giỏ rau, thúng trái cây hay các bao hàng hóa đôi khi trở thành phương tiện cất giấu tài liệu hoặc vận chuyển vật dụng phục vụ hoạt động bí mật mà không gây nhiều nghi ngờ từ chính quyền thực dân.
Các cuộc bãi thị ở chợ Bến Thành, Chợ Lớn… thường do chị em phụ nữ tiểu thương khởi xướng và tổ chức, trở thành hình thức đấu tranh truyền thống và độc đáo của phụ nữ Sài Gòn – Chợ Lớn để phản đối chính sách áp bức của chính quyền thực dân, đòi cải thiện đời sống, bảo vệ quyền lợi người lao động và thể hiện tinh thần đoàn kết với phong trào đấu tranh của công nhân, học sinh, trí thức và các tầng lớp nhân dân. Dù không trực tiếp cầm vũ khí, họ vẫn góp phần tạo nên sức mạnh của phong trào yêu nước bằng lòng dũng cảm, sự mưu trí và tinh thần hy sinh.
Phong trào tiểu thương thường có sự kết hợp, tương hỗ với phong trào công nhân Sài Gòn – Chợ Lớn, tạo nên sức mạnh tổng hợp của các tầng lớp lao động đô thị. Các cuộc đấu tranh của tiểu thương trong giai đoạn này chủ yếu mang tính chất đòi quyền dân sinh, dân chủ (giảm thuế, cải thiện đời sống), nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng, đã dần chuyển hóa thành đấu tranh chính trị, yêu nước, hướng tới mục tiêu độc lập dân tộc.
Hình tượng người nữ tiểu thương vì thế không chỉ gắn với đức tính chịu thương chịu khó mà còn thể hiện phẩm chất yêu nước, lòng trung thành với dân tộc và ý chí vượt qua gian khó. Đó là vẻ đẹp kết hợp hài hòa giữa truyền thống gia đình và tinh thần cách mạng.
Những đóng góp thầm lặng của lực lượng nữ tiểu thương đã góp phần tạo nên mạng lưới quần chúng rộng khắp, giúp phong trào cách mạng tại Sài Gòn – Chợ Lớn phát triển mạnh mẽ trong những năm trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Họ là cầu nối giữa các tổ chức cách mạng với nhân dân, là lực lượng hậu cần, tuyên truyền và vận động hiệu quả ngay trong lòng đô thị.
Như vậy, tiểu thương Sài Gòn – Chợ Lớn trong giai đoạn 1930 – 1945 không chỉ là một lực lượng kinh tế quan trọng của đô thị, mà còn là một bộ phận không thể thiếu trong khối đại đoàn kết dân tộc, góp phần vào thắng lợi của các phong trào đấu tranh yêu nước và Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Gìn giữ ký ức về những người phụ nữ bình dị
Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại của Thành phố Hồ Chí Minh, những khu chợ truyền thống vẫn lưu giữ phần nào hơi thở của Sài Gòn – Chợ Lớn xưa. Hình ảnh người phụ nữ buôn bán cần mẫn không chỉ gợi nhớ về nét đẹp văn hóa của vùng đất Nam Bộ mà còn nhắc chúng ta về một lớp người đã âm thầm góp sức cho sự nghiệp đấy tranh giai phóng của dân tộc.
Việc nghiên cứu, sưu tầm và giới thiệu những câu chuyện về nữ tiểu thương yêu nước không chỉ góp phần làm phong phú lịch sử phong trào đấu tranh cách mạng ở đô thị Nam Bộ mà còn lan tỏa giá trị của lòng yêu nước, đức hy sinh và tinh thần trách nhiệm của phụ nữ Việt Nam. Mỗi hiện vật, bức ảnh, ký ức hay câu chuyện được lưu giữ đều là một mảnh ghép quý giá, giúp công chúng hiểu rằng lịch sử không chỉ được viết nên bởi những trận đánh lớn hay những nhân vật nổi tiếng, mà còn bởi biết bao con người bình dị đã lặng lẽ cống hiến vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Hình ảnh nữ tiểu thương Sài Gòn – Chợ Lớn vì thế xứng đáng được trân trọng như một biểu tượng đẹp của người phụ nữ Nam Bộ nói riêng và phụ nữ Nam Bộ nói chung. Thể hiện tính cách đảm đang trong lao động, nghĩa tình trong cuộc sống và kiên cường trong sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc.
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 08 tháng 08 năm 2026
Dương Kim Ngọc
Phòng Truyền thông – Giáo dục – Quan hệ Quốc tế
Tài liệu tham khảo:
- Sài Gòn, Chợ Lớn – ký ức đô thị và con người, Nguyễn Đức Hiệp (2014), Nhà xuất bản Văn hóa văn nghệ Tp.HCM.
- Đô thị Sài Gòn – Chợ Lớn trước năm 1945 qua tài liệu lưu trữ, nhóm tác giả Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước – Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (2003), Nhà xuất bản Tổng Hợp TP HCM
- 85 năm Phong trào Phụ nữ Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định (1930 – 2015). Tập 1. Nhà xuất bản Tổng hợp TPHCM
