English
Mỗi độ Trung thu về, “làng nghề” lồng đèn Phú Bình (phường Hòa Bình, TP Hồ Chí Minh) lại rực lên bởi sắc đỏ, vàng, xanh của giấy kiếng và những chiếc lồng đèn thủ công. Trong không gian sinh hoạt đồng thời là nơi sản xuất của các gia đình, mùi tre, giấy kiếng, hồ dán và sơn màu hòa quyện với tiếng chẻ nan, tạo khung và vẽ trang trí. Từ những vật liệu quen thuộc, người thợ làm nên các mẫu đèn ông sao, cá chép, con gà, con thỏ, con bướm, rồng, phượng hay tàu thủy.
Làng nghề lồng đèn Phú Bình được hình thành khoảng những năm 1950, gắn với quá trình di cư của những người thợ thủ công từ vùng Nam Định vào Sài Gòn. Một số tư liệu xác định nguồn gốc nghề từ làng Bác Cổ, trong khi các nguồn khác ghi nhận làng Báo Đáp là quê nghề của những người mang kỹ thuật làm lồng đèn vào Nam. Dù còn có sự khác biệt trong cách xác định địa danh, các nguồn đều thống nhất rằng nghề lồng đèn Phú Bình được hình thành từ dòng truyền nghề của cư dân Nam Định và đã phát triển qua nhiều thế hệ tại khu vực Phú Bình, quận 11, Thành phố Hồ Chí Minh.
Khoảng từ những năm 1970 đến 1990 là thời kỳ phát triển mạnh, khu vực này từng có hàng trăm hộ cùng làm lồng đèn, sản phẩm được đưa đi tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành phía Nam và có thời điểm phục vụ cả thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, sự xuất hiện của lồng đèn nhựa, lồng đèn điện tử và các sản phẩm công nghiệp giá rẻ đã khiến nghề thủ công gặp nhiều khó khăn.
Chị Ánh Loan chia sẽ làm lồng đèn giấy kiếng truyền thống là một quy trình thủ công gồm nhiều công đoạn liên tiếp. Trước hết, tre được chọn, xử lý và phơi khô, sau đó chẻ, vót thành những thanh nan có kích thước phù hợp. Người thợ tiếp tục uốn nan, ráp và cố định khung theo hình dáng của từng mẫu đèn. Khi khung hoàn chỉnh, giấy kiếng được cắt theo kích thước, bôi hồ và dán căng lên từng mặt. Các mép giấy được viền và gia cố trước khi sản phẩm được sơn, vẽ họa tiết, lắp dây treo hoặc bộ phận chiếu sáng. Tùy mẫu mã, một chiếc lồng đèn có thể trải qua khoảng 8–10 công đoạn. Có mẫu chỉ mất khoảng 10 phút, nhưng cũng có mẫu cần nhiều giờ, thậm chí nửa ngày để vẽ và hoàn thiện. Mỗi bước đều đòi hỏi sự khéo léo, bởi chỉ một thanh tre không đều, một mối nối lỏng hoặc một lần dán giấy thiếu chính xác cũng có thể ảnh hưởng đến hình dáng và độ bền của sản phẩm.
Như vậy, có thể hình dung quy trình làm một chiếc lồng đèn truyền thống gồm các bước: Chọn tre → Xử lý, phơi tre → Chẻ và vót nan → Uốn, ráp khung → Cắt giấy kiếng → Bôi hồ, dán giấy → Viền và gia cố → Sơn, vẽ trang trí → Lắp bộ phận sử dụng → Kiểm tra, đóng gói.
Trong quy trình ấy, người phụ nữ thường đảm nhận những khâu cần sự khéo léo như dán giấy kiếng, pha màu, sơn phết và vẽ họa tiết. Tờ giấy phải được dán phẳng, không nhăn và đủ căng để tạo bề mặt đẹp. Chỉ một lần dán lệch hoặc vẽ sai, người thợ có thể phải bóc bỏ lớp giấy và thực hiện lại từ đầu
Một chiếc lồng đèn chỉ thật sự có diện mạo riêng sau khi được trang trí bằng những nét vẽ thủ công. Đôi mắt con thỏ, vây cá, cánh bướm, hoa văn trên đèn ông sao hay hình tượng các con vật đều được tạo nên từ kinh nghiệm và cảm quan của người thợ. Mỗi sản phẩm vì vậy mang dấu ấn riêng, không hoàn toàn giống với một sản phẩm khác.
Chị Ánh Loan đang vót nan tre và tạo khung lồng đèn – Ảnh: Thanh Trúc
Trong mùa cao điểm, các gia đình thường phải chuẩn bị nguyên liệu từ nhiều tháng trước Trung thu. Vào khoảng đầu năm, người thợ bắt đầu chẻ kẽm, làm khung và chuẩn bị vật liệu, đến các tháng 6, 7 và 8 âm lịch, công việc dán giấy và vẽ trang trí diễn ra liên tục.
Người phụ nữ trong gia đình làm nghề thường đảm nhận đồng thời nhiều vai trò: người thợ, người tổ chức công việc, người chăm sóc gia đình và người truyền nghề. Trong không gian nhà ở hạn chế, họ vừa hoàn thiện sản phẩm, vừa lo bữa cơm, quán xuyến sinh hoạt và phối hợp với các thành viên khác để hoàn thành đơn hàng. Tuy nhiên, d8a6y là một nghể có tính thời vụ và cường độ lao động cao, chỉ nhộn nhịp trong một số tháng nhất định, trong khi công việc đòi hỏi người thợ phải ngồi lâu, thao tác tỉ mỉ và chịu áp lực về sức khỏe kiến nghề khó trở thành lựa chọn ổn định đối với thế hệ trẻ. Và là một trong những nguyên nhân làm cho quá trình truyền nghề gặp nhiều trở ngại.
Trước sự cạnh tranh của lồng đèn công nghiệp, các hộ làm nghề Phú Bình đã chủ động cải tiến hình dáng và mẫu mã. Bên cạnh các mẫu truyền thống, người thợ sáng tạo thêm những hình tượng con vật, nhân vật hoạt hình hoặc các mẫu đang được thị trường ưa chuộng. Saigoneer ghi nhận các sản phẩm mới như rồng, cua, cá, thỏ với nhiều chi tiết cầu kỳ hơn. Việc thích ứng cũng thể hiện ở cách tìm kiếm thị trường. Các hộ gia đình đưa sản phẩm lên mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, qua đó tiếp cận khách hàng ở Thành phố Hồ Chí Minh cũng như các tỉnh, thành khác. Đây là hướng đi phù hợp trong bối cảnh hành vi mua sắm thay đổi và người tiêu dùng ngày càng tìm kiếm sản phẩm thủ công qua không gian số để lồng đèn Phú Bình không chỉ đáp ứng nhu cầu vui chơi Trung thu mà còn thể hiện tâm huyết, sự khéo léo của nghệ nhân và khả năng tiếp nối nghề giữa các thế hệ. Giá trị của sản phẩm vì thế nằm ở cả phương diện kinh tế, kỹ thuật và văn hóa.
Lồng đèn Phú Bình là một sản phẩm thủ công gắn với ký ức Trung thu của nhiều thế hệ người dân Thành phố Hồ Chí Minh. Khác với sản phẩm công nghiệp được sản xuất hàng loạt, mỗi chiếc lồng đèn thủ công lưu giữ dấu vết của vật liệu, thời gian và bàn tay người thợ.
Lồng đèn truyền thống – Ảnh: Thanh Trúc
Việc bảo tồn nghề không nên chỉ dừng ở việc duy trì sản xuất. Cần đồng thời tư liệu hóa quy trình làm đèn, ghi nhận lời kể của nghệ nhân, lưu trữ hình ảnh và video, xây dựng hoạt động trải nghiệm cho học sinh, cũng như giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng số. Những hoạt động này có thể giúp công chúng, đặc biệt là người trẻ, hiểu rằng một chiếc lồng đèn giấy kiếng không chỉ là đồ chơi mà còn là kết quả của tri thức nghề và ký ức cộng đồng.
Trong câu chuyện gìn giữ làng nghề, những người phụ nữ giữ vị trí đặc biệt. Họ góp phần bảo tồn kỹ năng dán giấy, pha màu, vẽ trang trí và truyền đạt kinh nghiệm cho con cháu. Từ những công việc âm thầm trong căn nhà nhỏ, họ cùng các thành viên trong gia đình duy trì một nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ thu hẹp.
Lồng đèn Phú Bình vì thế không chỉ thắp sáng đêm Trung thu. Ánh sáng ấy còn gợi nhắc về sức bền của nghề thủ công, về ký ức gia đình và về vai trò của những con người đang nỗ lực giữ lại một phần di sản văn hóa trong lòng đô thị hiện đại.
TP.Hồ Chí Minh, Ngày 7 tháng 9 năm 2026
Nguyễn Hà Thanh Trúc
Phòng Truyền thông – Giáo dục – Quan hệ quốc tế
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Như Bình, Thăm làng nghề Lồng đèn Phú Bình, https://scov.gov.vn/ban-sac-van-hoa/gioi-thieu-ban-sac-van-hoa/tham-lang-nghe-long-den-phu-binh.html, truy cập ngày 15/9/2026
- Thảo Nguyên, Giữa lòng Sai Gòn, xóm lồng đèn truyền thống Phú Bình giữ hồn Trung thu Việt, https://saigoneer.com/vn/vietnam-culture/17735-gi%E1%BB%AFa-l%C3%B2ng-s%C3%A0i-g%C3%B2n,-x%C3%B3m-l%E1%BB%93ng-%C4%91%C3%A8n-truy%E1%BB%81n-th%E1%BB%91ng-ph%C3%BA-b%C3%ACnh-gi%E1%BB%AF-h%E1%BB%93n-trung-thu-vi%E1%BB%87t, truy cập ngày 17/9/2024.
- Võ Quốc Thanh, Giữ lửa cho nghề lồng đèn truyền thống Phú Bình, https://www.hcmcpv.org.vn/tin-tuc/giu-lua-cho-nghe-long-den-truyen-thong-phu-binh-1491926799, truy cập ngày 29/8/2024.
- Phương Uyên, Làng nghề Phú Bình đưa lồng đèn truyền thống lên sàn thương mại điện tử, https://laodong.vn/kinh-doanh/lang-nghe-phu-binh-dua-long-den-truyen-thong-len-san-thuong-mai-dien-tu-1243338.ldo, truy cập ngày 16/9/2026
