English
Thấm thoát mà tôi gắn bó với Bảo tàng Phụ nữ 28 năm, cho đến khi tôi về hưu. Đó cũng là quảng thời gian vàng của đời người. Nơi tôi lớn lên, cọ xát, trưởng thành, được sống trong lòng tin yêu để đi đến những chân trời, đến với những nẻo đường đất nước. Từ một thiếu nữ còn bở ngỡ, ấu trĩ những ngày đầu bước vào Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ, tôi trở thành một nhà văn, nhà báo, biên kịch, đạo diễn. hơn một phần tư thế kỷ, tôi đã đi trên con đường không bằng phẳng, không có hoa hồng, không ít nước mắt, đau thương, uẩn khúc. Nhưng trên con đường gập ghềnh thiên lý ấy, tôi hạnh phúc biết bao khi được lắng nghe, đồng cảm, ghi chép những câu chuyện bi hùng từ quá khứ. Tôi được thanh lọc tâm hồn từ những giọt nước mắt sáng trong của những người mẹ, người chị- những bông hoa của đất. Sự đa cảm khiến tôi giàu có biết bao khi chạm tay vào những số phận con người. Ở Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ nhưng tôi ít khi có mặt ở cơ quan. Đi, viết và kết nối là lẽ sống đời tôi…
Hơn một phần tư thế kỷ, tôi không còn nhớ mình đã có bao chuyến đi, đến với những vùng đất xa xôi của đất nước. Những chuyến đi được ghi lại bằng hàng trăm quyển sổ tay. Hàng trăm bài viết đã kết nối biết bao tấm lòng. Tôi có được một gia tài to lớn từ những câu chuyện phụ nữ. Hơn 25 năm nhìn lại, lòng tôi không khỏi xao xuyến, bồi hồi nhớ những ngày đầu tiên, những người thầy đầu tiên, những đồng nghiệp đầu tiên…
Tôi không sao quên được chuyến công tác đầu tiên. Đó là năm 1990, chị Trần Hồng Ánh – nguyên Giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ dẫn tôi – một lính mới toanh về miền Tây, tìm lại những người mẹ, người vợ anh hùng, những nữ liệt sĩ. Thuở ấy, không có xe hơi đời mới như bây giờ. Đoàn công tác Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ đi trên chiếc xe hơi La Dala cũ kỷ. Gió nắng thốc vào cửa kính, táp vào mặt. Người chúng tôi nhuộm đỏ bụi đường. Nhưng có xe đi công tác cũng quá sung sướng rồi. Chiếc xe cũ kỷ ấy đã đưa chúng tôi đi đến bao miền đất. Tôi được gặp bao người phụ nữ anh hùng, bao số phận bi thương, những mất mát, đớn đau… Đến bây giờ tôi không còn được gặp lại chiếc xe cũ kỷ ấy nữa nhưng đó là người bạn đường đã gắn bó với chúng tôi bao chuyến đi xa, đã chứng kiến bao niềm vui, nỗi buồn, cả sư vụng về, nông nổi của tuổi trẻ. Lần đầu được đi công tác, tôi không khỏi vui sướng, hồi hộp. Tôi chuẩn bị một vali quần áo, mang theo đủ thứ trên đời, cả son, phấn, dù, nón lớn nón nhỏ. Nhưng thứ cần thiết nhất là bút và sổ tay ghi chép thì lại bỏ quên ở nhà. Đến nhà một bà mẹ có 6 người con hy sinh, tôi thật sự lúng túng, thảm hại như một người lính xung trận mà không có vũ khí. Lúc ấy, tôi nhận được quyển số tay mới tinh và cây viết từ tay chị Hồng Ánh (Nguyên giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ). Lúc ấy, tôi mới nhận ra sự non dại, ấu trĩ của mình. Chị thực sự có kinh nghiệm, kỹ năng đi công tác. Dù không nói ra nhưng tôi biết chị ngầm dạy tôi bài học hòa đồng với nhân dân.Về những miền quê, chị ăn mặc rất giản dị. Chị không bao giờ để ai cầm dù cho mình dù trời nắng như đổ lửa. Chị thông thuộc địa lý, lộ trình, biết cách sắp xếp thời gian, vận trù sao cho hợp lý, hiệu quả nhất. Tiếp thu bài học vỡ lòng ấy, tôi đã được tưởng thưởng xứng đáng. Đó là sự tin cậy, mở lòng của những nhân chứng chiến tranh. Những người mẹ, người chị đã không xem tôi là người xa lạ, đã nói những lời gan ruột tự đáy lòng. “Gan ruột” ấy mới làm nên hồn của những bài viết gởi đến độc giả, để kết nối những số phận con người…
“Gan ruột” của những người mẹ, người chị đã dấn thân, hy sinh cuộc đời cho đất nước làm tôi rung cảm, xót xa, phẫn nộ. Tôi tự nhủ “Mình phải làm một cái gì đó”, góp một bàn tay chia sẻ những mất mát, đau thương, bất công, quên lãng. Nhưng tôi cũng chỉ là một cô gái bơ vơ, bé nhỏ, lạc lõng giữa một thành phố phồn hoa. Như con chim bé nhỏ, tôi cất tiếng kêu thương bằng chữ nghĩa. May mắn, kỳ diệu thay, tiếng kêu thương ấy đã lan tỏa, đồng vọng đến những tấm lòng. Làm sao tôi không sung sướng đến rơi nước mắt khi ngôi miếu nhỏ bơ vơ giữa cánh đồng ngập nước ở Vĩnh Lộc- Bình Chánh được kết nối bởi những linh hồn trinh nữ, máu đổ năm xưa và những giọt nước mắt thương cảm của ngày nay. Sau nhiều lần xây dựng, năm 2006, công trình Miếu dân công quy mô đã được khánh thành trên đất Vĩnh Lộc anh hùng. Tôi đã nghẹn ngào vì hạnh phúc khi một người mẹ 60 năm sau ngày Khởi nghĩa Nam kỳ sống trong ngôi nhà sắp sập bất cứ lúc nào ở đường Đất Thánh, Tân Bình được nhà văn Hữu Ước- Tổng biên tập báo ANTG, sau này là thiếu tướng, anh hùng lao động tặng ngay số tiền 20 triệu đồng hỗ trợ bà Nguyễn Thị Ngọc Ngân để xây lại ngôi nhà cho vững chắc, khang trang. Làm sao tôi ngăn được nước mắt khi người mẹ một phi công quê tôi bán trầu héo sống qua ngày được đồng đội con trai bà- liệt sĩ phi công Trần Xuân Mão hay tin, mỗi người góp một tay để xây lại ngôi nhà cho mẹ.
Nỗi trăn trở trước số phận con gái một liệt sĩ- Bà mẹ Việt Nam anh hùng từng được mẹ sinh ra trong nhà tù, bị địch cho kiến cắn để rún ép mẹ, sau chiến tranh sống trong đói nghèo, quên lãng cứ bám riết lấy tôi. Đêm ấy, tôi chợt thức dậy vào lúc ba giờ khuya, không tài dỗ lại giấc ngủ. Tôi quyết định rửa mặt cho tỉnh táo, ngồi vào bàn làm việc. Từ trong tiềm thức, lời khuyên của một người bạn thân hiện về trong trí nhớ, thôi thúc tôi: “Bạn cứ ước mơ đi. Khi ước mơ bạn sẽ hành động. Khi hành động bạn sẽ được hoặc chưa được. Còn khi bạn không ước mơ, bạn chẳng được gì cả”. Tôi tự nhủ mình không được tuyệt vọng. Tôi mở máy vi tính, gửi e-mail “Số phận chị Tiết” cho tòa soạn báo một lần nữa, tôi viết thư đến một nhân vật nổi tiếng… Nhưng rồi tôi cất lại lá thư với nỗi mặc cảm: “Nhân vật ấy quá bề bộn công việc. Tôi e ngại mình làm phiền đến ông, trong khi còn có biết bao công việc quốc gia trọng đại khác”. Loay hoay mãi với những ý nghĩ, tôi không hay rằng bình minh đã thức dậy. Vừng hồng bừng lên phía Trời Đông tuyệt đẹp. Tôi chợt nhớ tới cái hẹn sáng nay đến tham quan Công ty Du lịch Phú Thọ. Vừng hồng mách bảo tôi hành động: “Hãy in bài viết về số phận Chị Tiết gửi cho doanh nghiệp này. Biết đâu… Ờ, nếu “mất” thì tôi chỉ mất mấy tờ giấy, còn nếu “được” thì tôi sẽ không còn bị ám ảnh bởi đôi mắt đầy kỳ vọng của chị Tiết”. Anh Hồ Duy Hùng- Nguyên giám đốc Công ty Du lịch Phú Thọ nhận bài viết của tôi. Anh đọc qua rồi nói: ” Chúng tôi xem rồi sẽ quyết định”. Chưa đầy một tuần sau, anh gọi điện báo cho tôi: “Chúng tôi đang ở nhà chị Tiết ở Bưng Môn- Cai Lậy đây! Bà con ở đây gọi chị là Niết. Báo hại, tôi đi tìm “Chị Tiết” muốn hụt hơi!”. Sau chuyến đi “thị sát” ấy, Công ty Du Lịch Phú Thọ quyết định xây tặng cho con gái Bà mẹ Việt Nam anh hùng Phan Thị Chạy căn nhà tình nghĩa hơn 20 triệu đồng. Trong cuộc đời của một người cầm bút, có lẽ chưa bao giờ tôi thấy mình hạnh phúc như thế.
Ở Song Thuận, huyện Châu Thành Mỹ Tho có nữ pháo binh Nguyễn Thị Bé Sáu sau khi diệt hơn 10 chiếc máy bay địch, đốt hàng lít xăng căn cứ Đồng Tâm, vì nghe tiếng khóc của những đứa trẻ trong ngôi nhà đang cháy, chị quay lại cứu. Những đứa trẻ được an toàn nhưng chị bị lửa đốt, hy sinh. Chị là con gái của một bà mẹ có 4 con liệt sĩ. Mẹ mất, chỉ còn đứa cháu gái thờ cúng những liệt sĩ trong ngôi nhà xiêu vẹo. Xin được nói lời tri ân công ty Vina Game qua báo Sài Gòn Giải phóng, năm 2004, đã tặng cho gia đình chị Bé Sáu 20 triệu đồng xây lại ngôi nhà, để hương hồn người chết có nơi trở về từ những nén hương tưởng niệm…
Cứ như thế, những chuyến đi nối dài những chuyến đi. Hàng trăm căn nhà tình nghĩa đã được dựng lên từ những kết nối người ngã xuống và người đang sống. Tháng 9 năm 2026, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam đưa câu chuyện “Đường 1C huyền thoại – Những bờ vai con gái” trong triển lãm “Thanh xuân gởi lại tuyến đường, đến tham dự cuộc triển lãm, giao lưu cùng Cựu Đoàn Thanh niên nhân dân cách mạng Việt Nam và Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, tôi định về Sài Gòn gọi chị Trần Hồng Ánh kể chuyện. Tôi nghĩ chị sẽ rất vui vì đề tài TNXP chị rất tâm đắc, đã thực hiện bao chuyến đi để làm bộ phim ba tập hoành tráng: Ngày ấy Trường Sơn, Niềm vinh quang lặng lẽ và tiếp theo là tập truyện ký mà chị luôn động viên tôi thực hiện!
Và bất ngờ ngày 15.7.2026, dự lễ khai trương thư viện Trần Bạch Đằng do Câu lạc Bộ Truyền thống Thành Đoàn tổ chức, chị còn kể những kỷ niệm về người cha kính yêu của mình. Hôm đó, tôi đưa chị về nhà riêng của mình, Hai chị em kể bao nhiêu chuyện vui buồn ở Bảo Tàng. Có thể nói, các dì Tổ sử Nam bộ sáng lập nên Bảo tàng nhưng chị là người thể hiện ý tưởng để Bảo tàng Phụ nữ phát triển như hôm nay. Không sao kể hết những chuey61n đi sưu tầm nhân chứng, hiện vật mà chị đã dấn thân, thực hiện. Cầm quyển “Hoa của nước” tôi tặng, chị rất đỗi vui mừng. Tôi còn hứa với chị năm 2027, tôi sẽ tặng chị bộ sách Bà mẹ Việt Nam Anh hùng 3 tập Bắc Trung Nam: Khoảng lặng nước mắt, Nén nỗi đau thương, Sự hy sinh thầm lặng. Tôi đâu nghĩ đó là lần cuối cùng gặp chị!
Chị Trần Hồng Ánh (bìa phải) – nguyên giám đốc Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ dự lễ khánh thành thư viện Trần Bạch Đằng
Tôi đâu nghĩ đây là Bức ảnh cuối cùng với chị Trần Hồng Ánh…
Trầm Hương
