English
Trong lịch sử đấu tranh cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, Sài Gòn – Gia Định là một trong những địa bàn có vị trí đặc biệt. Ngày 23/9/1945, quân Pháp nổ súng đánh chiếm, mở đầu cho cuộc kháng chiến Nam Bộ. Đây là một dấu mốc lịch sử bi tráng, thể hiện ý chí quật cường, tinh thần “thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ” của quân và dân ta. Ba mươi năm sau, ngày 30/4/1975, Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử – chiến dịch quyết chiến, chiến lược trong tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 là mốc son chói lọi, đánh dấu cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước đã kết thúc thắng lợi và nhân dân Việt Nam đã thực hiện trọn vẹn tư tưởng chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh “đánh cho Mỹ cút, đánh cho ngụy nhào”; giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.
Trong hành trình lịch sử ấy, bên cạnh những trận đánh và những sự kiện lớn còn có sự đóng góp bền bỉ, thầm lặng của hàng vạn cơ sở cách mạng hoạt động ngay trong lòng đô thị. Những tài liệu, truyền đơn, phương tiện liên lạc và những vật dụng tưởng như bình thường đã trở thành một phần của hoạt động cách mạng trong những năm chiến tranh.
Chiếc máy đánh chữ của bà Ngô Thị Tùng (1926–2016) hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ là một hiện vật gắn với bối cảnh lịch sử đó.
Từ năm 1967, bà Ngô Thị Tùng giữ vai trò Chủ tịch Hội Phụ nữ Giải phóng Quận 6, Sài Gòn. Trong điều kiện hoạt động cách mạng tại đô thị, các tổ chức phụ nữ vừa xây dựng cơ sở, tập hợp quần chúng, vừa tham gia nhiều hoạt động phục vụ phong trào cách mạng.
Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, Sài Gòn – Gia Định là một trong những địa bàn trọng điểm. Để chuẩn bị và phục vụ cho hoạt động cách mạng trong nội đô, cùng với lực lượng trực tiếp chiến đấu còn có mạng lưới cơ sở thực hiện nhiều nhiệm vụ như liên lạc, chuẩn bị địa điểm, vận chuyển, bảo quản vật dụng, tổ chức tuyên truyền và chuyển tài liệu.
Trong bối cảnh đó, chiếc máy đánh chữ của bà Ngô Thị Tùng được sử dụng để đánh tài liệu mật phục vụ hoạt động cách mạng trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 tại Sài Gòn.
Ở thời kỳ mà việc sao chép và phổ biến tài liệu hoàn toàn khác với ngày nay, máy đánh chữ là một phương tiện quan trọng trong quá trình chuẩn bị văn bản. Đối với một số loại tài liệu cần nhân thành nhiều bản, nội dung có thể được đánh lên bản stencil để sử dụng với máy nhân bản ronéo. Với phương pháp này, bản stencil đóng vai trò bản mẫu, cho phép mực đi qua những vị trí đã được tạo chữ để in nội dung lên giấy.
Trong hoạt động bí mật tại đô thị, việc chuẩn bị, lưu giữ và chuyển giao tài liệu luôn đòi hỏi sự cẩn trọng và bí mật. Bởi vậy, nhìn từ chức năng ban đầu, chiếc máy đánh chữ chỉ là một phương tiện kỹ thuật, nhưng khi được đặt trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, nó trở thành chứng tích phản ánh một phương diện của công tác tuyên truyền và hoạt động cách mạng trong lòng Sài Gòn trước năm 1975.
Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 đã diễn ra trên nhiều đô thị và địa bàn chiến lược ở miền Nam, trong đó Sài Gòn – Gia Định là một trọng điểm. Tại Sài Gòn, lực lượng cách mạng đã tiến công nhiều mục tiêu quan trọng. Cùng với lực lượng vũ trang, nhiều cơ sở quần chúng trong và ngoài đô thị tham gia chuẩn bị, hỗ trợ và phục vụ cho hoạt động của cách mạng.
Trong những lực lượng ấy có đông đảo phụ nữ. Họ tham gia bằng nhiều hình thức khác nhau như: xây dựng cơ sở, đấu tranh chính trị, giao liên, vận chuyển tài liệu và vật dụng, chăm sóc thương binh, chuẩn bị lương thực, thuốc men, may cờ, in và phân phát tài liệu tuyên truyền. Mỗi nhiệm vụ là một mắt xích quan trọng trong hệ thống hoạt động cách mạng giữa một đô thị được kiểm soát chặt chẽ trong thời chiến.
Chiếc máy đánh chữ của bà Ngô Thị Tùng vì thế không chỉ giúp người xem hình dung về một phương tiện làm việc của cán bộ cách mạng. Hiện vật còn góp phần kể câu chuyện về những con người hoạt động phía sau các sự kiện lớn, những người đảm nhận công việc chuẩn bị tài liệu, tổ chức cơ sở và duy trì hoạt động cách mạng ngay trong lòng đô thị.
Ngày nay, chiếc máy được Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ lưu giữ như một nguồn sử liệu hiện vật về sự tham gia của phụ nữ Sài Gòn – Gia Định trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Từ một vật dụng đã đi qua chiến tranh, chiếc máy đánh chữ đưa người xem trở về với một phần đời sống cách mạng của Sài Gòn hơn nửa thế kỷ trước. Những phím chữ đã im tiếng, nhưng câu chuyện lịch sử gắn với hiện vật vẫn còn đó như một “nhịp âm vang” nhắc nhớ về những đóng góp âm thầm của các thế hệ phụ nữ trong lịch sử đấu tranh vì độc lập và thống nhất đất nước.
Đào Thị Hồng Quyên
Phòng Truyền thông – Giáo dục và Quan hệ Quốc tế
Tài liệu tham thảo
- Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, Phụ nữ Sài Gòn – Gia Định và Nam Bộ trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, NXB Tổng hợp, 2018
- Tư liệu kho lưu trữ Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ.
