English
Nằm ở phía Bắc tỉnh Khánh Hòa, Vân Phong vùng vịnh biển trứ danh của xứ Trầm, Vạn Thắng không chỉ có gió mặn từ mặt nước mà còn có một “làn hương” sống cùng người dân qua từng mái nhà, từng con ngõ. Người ta hay gọi đây là “thánh địa”, nhưng với dân địa phương, trước hết là cái nghề mưu sinh, cha truyền con nối. Và trong không gian của gỗ và hương ấy, nếu đàn ông là người đi rừng tìm trầm, xẻ gỗ, thì chính đôi bàn tay của những người mẹ, người chị lại âm thầm “làm phần tinh” để mỗi nén nhang có dáng, có hồn, có phẩm.
“Khánh Hòa là xứ Trầm Hương
Non cao biển rộng người thương đi về”.
Câu hát ấy không chỉ nhắc đến sản vật quý, mà còn là lời tri ân dành cho bao người phụ nữ đã biến khối gỗ thô mộc thành vật phẩm tâm linh thông qua một quy trình nghiêm ngặt với thao tác cần mẫn từ chuẩn bị tăm nhang đến lúc bó nhang gọn ghẽ, đóng gói hoàn chỉnh
Nghề làm nhang ở Vạn Thắng không dành cho những tâm hồn vội vã. Mỗi nén nhang là sự hội tụ của nhiều công đoạn đòi hỏi sự chú tâm, sự đều tay và một thứ “kỷ luật thẩm mỹ” rất riêng. Làm nhang không cần sức vóc vạm vỡ nhưng lại cần sự tỉ mỉ, tinh tế.
Để có những nén nhang trầm đạt chuẩn “cháy tròn, tàn uốn, hương thanh” phải trải qua nhiều công đoạn. Đầu tiên là khâu chọn nguyên liệu, các bà, các chị chọn những khối gỗ trầm hoặc tốc trầm đã được xử lý thủ công qua các bước phá thô, dạt trầm, xoi… để lấy phần gỗ chứa tinh dầu rồi xay thành bột mịn.
Đến khâu phối trộn bột, người làm nhang ở Vạn Thắng coi đây là đoạn khó nhất, bởi nó quyết định “cốt hương”. Bột trầm (từ phần gỗ phù hợp, nghiền mịn) thường được trộn cùng bột bời lời để tạo độ kết dính (Vỏ bời lời có chất nhầy, khi nghiền và phối với nước tạo độ dẻo dính, giúp se nhang, hạn chế gãy vụn)
Tỷ lệ phối trộn cần “vừa đủ”: quá nhiều chất kết dính, hương trầm dễ bị “lụt”, quá ít, cây nhang dễ bở và nứt. Những người phụ nữ có kinh nghiệm thường nhận biết bằng cảm giác tay, bằng độ “ăn bột”, bằng cách bột ôm lõi tre, và cả bằng khứu giác thứ “công cụ” không thể đo bằng thước.
Quy trình trộn bột nhang và sản xuất nhang truyền thống. Ảnh: Tác giả
Phần tăm nhang được chuẩn bị từ tre, nứa già vót tròn nhẵn, phơi khô. Chân nhang thường nhuộm đỏ, một thói quen thẩm mỹ gắn với quan niệm may mắn trong văn hóa thờ cúng. Dù ngày nay đã có sự hỗ trợ của máy móc, nhưng cảm giác tay của người phụ nữ vẫn là yếu tố sống còn khi đưa tăm vào nòng máy hoặc se tay truyền thống. Họ điều khiển lực nén thật đều để bột bao quanh lõi tre, hạn chế rỗ khí, giúp nhang cháy đều và không bị tắt giữa chừng một điều tối kỵ trong văn hóa tâm linh.
Sau khi thành hình, nhang cần được làm khô bằng cách phơi nắng là phương thức quen thuộc, liếp nhang trải trong sân, nắng “ăn” từ tốn để nhang khô đều để giữ trọn vẹn tinh dầu. Đây cũng là lúc “vai trò canh nắng” của người phụ nữ hiện ra rõ nhất. Họ nâng niu từng liếp nhang, xoay trở nhịp nhàng để nắng thấm đều, tránh việc nhang bị nứt nẻ hay ẩm mốc. Chính sự tỉ mỉ của các bà các mẹ đã giúp nhang trầm Vạn Thắng giữ được độ cháy đều, tàn nhang cuốn đẹp và mùi thơm thanh tao không lẫn vào đâu được. Khi nhang đã đủ độ khô và đượm hương, công đoạn cuối cùng là phân loại và đóng gói lại đòi hỏi sự kiên trì gấp bội. Những đôi tay thoăn thoắt lựa ra từng nén nhang cong vẹo, kiểm tra độ bám bột trước khi bó lại gọn gàng. Những việc làm ấy cho thấy tinh thần tận tụy, coi việc làm nhang như một quá trình rèn luyện sự nhẫn nại của những người con gái làng nghề nơi đây.
Công đoạn phơi nhang thủ công. Ảnh: Tác giả
Phụ nữ ở vùng đất này có đức tính chịu thương chịu khó đặc trưng của người miền Trung. Họ có thể ngồi hàng giờ bên bàn máy, trong cái nóng hầm hập của xưởng và bụi bột gỗ bám đầy tóc. Với họ, mỗi bó nhang không chỉ là hàng hóa mà còn là “lời dâng” một cách giữ nếp thờ kính tổ tiên
Linh hồn của làng nghề Vạn Thắng còn nằm ở những nghi thức cúng bái trang trọng mà người phụ nữ chính là người giữ lễ. Hàng năm, vào các dịp vía Bà Thiên Y A Na hay ngày giỗ Tổ nghề, họ lại chuẩn bị mâm lễ với những bó nhang đẹp nhất, thơm nhất để dâng lên bậc tiền hiền. Cầu xin Tổ nghề phù hộ cho đôi tay luôn khéo léo. Chính là sợi dây kết nối đức tin, giúp người thợ làm việc với tâm thế nghiêm túc, giữ chất lượng sản phẩm tốt suốt hàng trăm năm qua.
Để đáp ứng thị hiếu, ngày nay làng nghề làm nhang Vạn Thắng không chỉ làm nhang tăm dài theo thói quen tiêu dùng truyền thống, mà còn phát triển thêm nhang nụ (trầm nụ), nhang không tăm và các dạng sản phẩm khác. Nhang nụ với dáng nhỏ gọn tạo hương thơm dịu nhẹ, giúp thư giãn tinh thần, giảm stress, cải thiện giấc ngủ và hỗ trợ thiền định. Ngoài ra, được sử dụng theo quan niệm “xông nhà” trong dân gian để mang đến những điều may mắn và xua tan đi những điềm xấu cho gia chủ.
Sản xuất trầm nụ tại làng nghề trầm hương tại thôn Phú Hội 1, xã Vạn Thắng
(Vạn Ninh, Khánh Hòa). Ảnh TTXVN
Nghề làm nhang trầm ở Vạn Thắng vì vậy vừa “cũ” vừa “mới”. Cũ ở đôi tay, ở nếp lễ, mới ở những dòng sản phẩm và cách tiếp cận thị trường. Và dù nhang đi xa đến đâu, có lúc ta vẫn nhận ra điểm tựa của nó là những người phụ nữ lặng lẽ, người “thắp lửa” để làng nghề không tắt. Mỗi nén nhang được thắp lên là một lời nhắc nhở về đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, đồng thời là sự tôn vinh đối với sự lao động miệt mài của những người mẹ, người chị nơi đây.
Về Vạn Thắng hôm nay, đứng giữa những sân nhang xòe hoa đỏ thắm, người ta dễ hiểu rằng một sản vật tâm linh không tự nhiên có “hồn”. Nó được làm ra từ lao động, từ kỷ luật nghề, từ ký ức cộng đồng và từ những bàn tay phụ nữ đã kiên nhẫn giữ nhịp hương cho quê nhà.
Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 26 tháng 03 năm 2026
Nguyễn Hà Thanh Trúc
Phòng Truyền thông – Giáo dục và Quan hệ quốc tế
Tài liệu tham khảo:
- “Làng nghề trầm hương Vạn Thắng tất bật sản xuất hàng Tết”, Kim Sơ – Phương Chi, Báo Nông nghiệp và Môi trường.
- Làng nghề xoi trầm hương Vạn Thắng tất bật sản xuất hàng Tết, https://nongnghiepmoitruong.vn/lang-nghe-xoi-tram-huong-van-thang-tat-bat-san-xuat-hang-tet-d796246.html.
